موجودات با او سخن نمى‏گويد و هيچيك براى او معنايى ندارد و از آنها چيزى نمى‏فهمدو گويى كه مرده است و يا گويى كه چيزى اصلا وجود ندارد؛ همينطور درعالم غفلت و جهل، يعنى در خواب غفلت نيز انسان بجز ارتباط تكوينى خويش با خارج از خود، از همه چيز و از وجود خود غافل است و هيچيك از كلمات وجود با او سخنى نمى‏گويد و براى او آن معنايى را كه بايد داشته، ندارد. از هيچ كدام چيزى و پيغامى نمى‏فهمد و نمى‏يابد و گويى باز مرده است. أو من كان ميتاً فأ حييناه و جعلنا له نوراً يمشى به فى الناس كمن مثله فى الظلمات ليس يخارج منها (آيه 122 سوره انعام).

در حقيقت نه اينست كه سخنى نيست و پيغامى وجود ندارد، و نه اينست كه كلمات وجود با او سخن نمى‏گويند و او را ندا نمى‏كنند، بلكه، او در خواب است و مشاعر او كار نمى‏كند و گوش او نمى‏شنود و چشم او نمى‏بيند و عقل او از كار افتاده و دل او دريافت نمى‏كند. لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم أعين لا يبصرون بها و لهم آذان لايسمعون بها (آيه 179 سوره اعراف).

همه آنچه در آسمانها و زمين هست، و همه آنچه در وجود خود انسان به وديعت گذاشته شده است، براى اينست كه انسان بعنوان يك مخلوق اسرارآميز و حامل امانت الهى به راه خود افتد و آن باشد كه نه در وهم آيد و نه در تصور گنجد، و نيز، از خسرانى نجات يابد كه باز در وهم و در تصور نيايد. همه براى انسان و همه نعمتهايى هستند كه به همين منظور ايجاد شده‏اند و اين حقيقتى است كه اگر بخوبى در نظر گرفته شود، بسيار مهم و تحير آور است.

اين انسان چيست؟! و اين همه براى او، و به جهت او، چه معنايى دارد؟! كدام سرى در اين مخلوق كه «انسان» ناميده مى‏شود هست؟! و در مقابل، غفلت و بى خبرى او چه حسابى پيدا مى‏كند؟!

معرفت نعمتها از يك انسان غافل بر آورده نمى‏باشد و يقظه و انتباه مى‏خواهد كه بيدار گردد تا اين حقيقت را بيابد كه همه براى او، و نعمتهايى است در اختيار او. و همه جا را پر از نعم الهى ببيند و تك تك آنها را بسيار بزرگ يافته و بى حد و حصر بودن آنها را مشاهده نموده و خود را مستغرق در نعمتها بيابد و عاجز از شكر آنها. اين خود يك حالت و شعور خاصى است كه در مرحله يقظه، همه وجود سالك و همه قلب او را مى‏گيرد و به دنبال خودآثارى دارد، و چيزى نيست كه با گفتن و با نوشتن بتوان آنرا آنچنان كه هست، تصوير و يا تفهيم نمود، و بايد بدانيم كه اين حالت، آن نيست كه براى عامه مردم و يا اكثر آنها وجود دارد، اگر چه آن نيز بجاى خود مطلوب مى‏باشد. در يك بيان خلاصه و ساده، چيزى است كه براى بيداران است نه براى آنان كه در خوابند.

در همين مقام است كه بعضى از آيات قرآن كريم براى انسان معنى پيدا مى‏كند - البته